Layer 2 từng được xem là giải pháp mở rộng cực kì hiệu quả cho Ethereum trong bối cảnh mạng lưới này rơi vào trạng thái tắc nghẽn khiến giao dịch trở nên chậm chạp và phí Gas được đẩy lên cực cao trong những giai đoạn cao điểm. Tuy nhiên sau vài năm hoạt động thì Layer 2 giờ đây đang dần đi chệch khỏi định hướng ban đầu của Ethereum. Vì vậy Gnosis đã đề xuất sáng kiến Ethereum Economic Zone (EEZ) để giải quyết vấn đề này, hãy cùng Hak Research tìm hiểu chi tiết trong bài viết này nhé

Layer 2 Từng Được Xem Là Cứu Cánh Của Ethereum

Ethereum là một trong những hệ sinh thái xuất hiện sớm nhất và hiện cũng đang là lớn nhất trong thị trường Crypto. Vào những đợt cao điểm như mùa DeFi 2020 hay cơn sốt NFT vào năm 2021, phí giao dịch trên Ethereum không còn được tính bằng vài USD mà lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm USD cho một thao tác đơn giản. Khi mạng lưới tắc nghẽn, nhiều người dùng cố gắng đẩy phí gas cao hơn để được ưu tiên tuy nhiên nếu trả phí quá thấp, giao dịch sẽ bị kẹt hàng giờ hoặc thất bại nhưng người dùng vẫn mất phí Gas đó

Với mức phí 50 - 100 USD cho một lênh Swap đơn giản, Ethereum lúc đó gần như chỉnh dành cho những cá mập và người dùng nhỏ lẻ thông thường gần như bị gạt ra khỏi cuộc chơi vì phí giao dịch chiếm quá nhiều so với tài sản mà họ đang có. Lí do cốt lõi của việc tắc nghẽn nằm ở thông số kĩ thuật của mạng lưới Ethereum tại thời điểm đó:

  • TPS cực thấp: Ethereum chỉ xử lí được khoảng 12 - 15 giao dịch mỗi giây. Trong khi đó, nhu cầu từ hàng triệu người dùng toàn cầu là rất lớn
  • Mô hình đấu giá: Ethereum hoạt động theo cơ cấu đấu giá ưu tiên, ai trả phí cao hơn thì được thợ đào xử lí trước. Khi mạng tắc nghẽn, cuộc đua này đẩy phí Gas tăng theo cấp số nhân

Vì vậy, vào năm 2020 thì Ethereum đã vạch ra lộ trình trình phát triển để khắc phục vấn đề này. Xuất phát từ bộ ba bất khả thi được Vitalik Buterin (người sáng lập Ethereum) đưa ra. Một mạng lưới Blockchain thường chỉ có thể chọn 2 trong 3 yếu tố:

  • Bảo mật (Security)
  • Phi tập trung (Decentralization)
  • Khả năng mở rộng (Scalability)

Ethereum đã chọn bảo mật và phi tập trung. Để giữ cho bất kì ai cũng có thể chạy một nút mạng trên máy tính cá nhân, Ethereum đã phải giới hạn dung lượng mỗi Block. Hệ quả là mạng lưới chỉ xử lí được khoảng 15 giao dịch mỗi giây, quá ít so với nhu cầu toàn cầu. Vì vậy, Layer 2 ra đời để đảm nhận vai trò mở rộng mà không làm mất đi tính bảo mật của Layer 1

Có rất nhiều dự án Layer 2 đang xuất hiện trên thị trường trong đó mỗi Layer 2 lại nhắm tới một mục đích cụ thể riêng mà Ethereum khó lòng đáp ứng linh hoạt. Tuy nhiên, nhìn chung thì chúng ta có thể phân loại chúng thành 3 nhóm chính:

  • Optimistic Rollups (như Arbitrum, Optimism,...): Tương thích cực tốt đối với các ứng dụng có sẵn trên Ethereum, giúp di chuyển lên các Layer 2 này một cách dễ dàng
  • Zk Rollup (như ZkSync, Starknet,...): Cung cấp khả năng bảo mật và quyền riêng tư tốt hơn nhưng khả năng tương thích EVM thấp hơn nên đòi hỏi các dự án phải tự xây dựng vì vậy thời gian Build hệ sinh thái cũng lâu hơn
  • App Chains: Đây là các Chain dành riêng cho một ứng dụng duy nhất chẳng hạn như sàn giao dịch dydx trước đây để tối ưu hiệu suất tối đa cho ứng dụng đó

Thực Trạng Hiện Nay Layer 2 Không Khác Gì Layer 1

Ở thời điểm hiện tại đã có hơn 100 Layer 2 xuất hiện trên thị trường, tập trung chủ yếu vào 2 nhóm Optimistic Rollups và Zk Rollups trong đó Optimistics Rollups chiếm phần đông hơn. Tuy nhiên khi nhìn vào các Layer 2 thì chúng ta thấy nó không khác gì mấy so với Layer 1 ngoài việc thừa hưởng sự bảo mật từ Ethereum

Đầu tiên hãy xét về vấn đề thanh khoản, đây là biểu hiện rõ ràng nhất. Trước đây, Ethereum bị cô lập với các Layer 1 khác trên thị trường như Solana hay BNB Chain nhưng ở thời điểm hiện tại thì chính các Layer 2 trên Ethereum cũng đang bị cô lập lẫn nhau. Tiền của người dùng trên Arbitrum không thể dùng trực tiếp ở Optimism, Base hay cả trực tiếp trên Etherum mà phải dùng cầu để chuyển tài sản qua lại giữa các Chain. 

Trong đó mỗi hệ sinh thái Layer 2 lại có hàng loạt các dự án khác nhau, khiến nó càng trở nên rối dắm gây khó tiếp cận cho người dùng. Trong khi đối với các nhà phát triển thì họ lại phải duy trì 5 - 10 phiên bản Code khác nhau để chạy trên các Layer 2 khác nhau. Điều này khiến thanh khoản bị xé nhỏ, thay vì 1 nguồn thanh khoản chung trên Ethereum thì nó được chia nhỏ vào các Layer 2 khiến thanh khoản bị phân mảnh, tăng độ trượt giá và gây khó khăn cho sự tiếp cận của người dùng 

Thậm chí nhiều Layer 2 lại ra token riêng và sử dụng chính token của mình làm phí Gas trên hệ sinh thái. Họ kêu gọi các dự án từ Ethereum đến với hệ sinh thái của mình nhờ hiệu năng vượt trội, nguồn Incentive bổ sung và thậm chí là chi một khoản tiền để thu hút các dự án trên Ethereum. Điều này về lâu dài khiến Ethereum như bị rút ruột từ cả thanh khoản và người dùng chứ không chỉ riêng gì dự án 

Ethereum Economic Zone - Giải Pháp Khác Phục Tình Trạng Rút Ruột Ethereum

Chính những vấn đề trên mà Ethereum Economic Zone (EEZ) - một sáng kiến mang tính bước ngoặt vừa được công bố tại hội nghị EthCC Cannes vào tháng 03/2026. Sáng kiến này là sự kết hợp giữa Gnosis, Zisk và được tài trợ bởi Ethereum Foundation nhằm giải quyết vấn đề lớn nhất hiện nay là sự phân mảnh thanh khoản

Theo đó, Ethereum Economic Zone không phải là một Layer 2 mới mà là một Framework chuẩn kết nối L1 và L2 với mục tiêu là làm cho hàng chục Layer 2 hoạt động mượt mà như thể chúng là một phần của mạng chính Ethereum. Điểm nhấn chính của Ethereum Economic Zone đánh vào tính tương tác đồng bộ nghĩa là:

  • Hiện nay (bất đồng bộ): Nếu người dùng muốn chuyển tài sản từ Chain A sang Chain B thì họ phải đợi xác nhận, chờ Proof được gửi đi (có khi mất vài phút hoặc nhiều Layer mất tới nửa ngày)
  • Với EEZ (đồng bộ): Một Smart Contract ở Layer 2 có thể gọi một Contract khác ở Layer 1 hoặc ở một Layer 2 khác và nhận kết quả ngay lập tức trong cùng một giao dịch (Atomic Execution)

Ví dụ: Mọi người có thể thực hiện rút tiền ở Gnosis Chain --> Swap ETH ở Uniswap trên Mainnet --> Gửi vào Aave trên Scroll chỉ trong 1 giao dịch duy nhất. Nếu một bước trong đó thất bại, toàn bộ giao dịch sẽ bị hủy bỏ, giúp đảm bảo an toàn tuyệt đối

Nhìn vào ví dụ trên, phần thực thi vẫn diễn ra cả trên Layer 2 và Etherum nhưng quan trọng nhất là toàn bộ giao dịch này được đóng gói thành một ZK Proof và gửi về Ethereum để xác minh. 

Vậy, điểm khác biệt chính của Ethereum Economic Zone và thực trạng hiện tại là như thế nào thì theo mình sự khác biệt sẽ đến từ 4 điều như sau:

  • Loại bỏ rủi ro bị kẹt tài sản: Nếu người dùng muốn chuyển tiền từ L2 sang L1 qua Bridge và cầu nối đó bị lỗi giữa chừng, tài sản của người dùng có thể bị kẹt hoặc mất trắng vì lệnh ở L2 đã chạy nhưng lệnh ở L1 chưa thực hiện. Nhưng với EEZ, toàn bộ chuỗi hành động (L2 --> L1 --> L2) được coi là một giao dịch duy nhất. Nếu bước cuối cùng không thành công thì toàn bộ các bước trước đó sẽ được Rollback giúp người dùng không bao giờ bị mất tiền khi giao dịch mới thực hiện được giữa chừng
  • Hiệu quả sử dụng vốn: Ở thời điểm hiện tại, nếu mọi người có tài sản trên L2 nhưng muốn vay trên L1 thì mọi người phải Bridge tài sản đó về L1 nhưng với EEZ, mọi người có thể giữ tài sản ở L2 và dùng nó làm tài sản thế chấp để vay trực tiếp trên L1 ngay lập tức. Điều này giúp người dùng tận dụng được thanh khoản ở mọi nơi mà không phải di chuyển tiền của mình
  • Trải nghiệm đơn giản hơn: Ở thời điểm hiện tại, người dùng phải quản lí nhiều mạng lưới trong ví và chuẩn bị ETH trên từng mạng để trả phí Gas nhưng với EEZ, người dùng chỉ cần ETH ở một nơi duy nhất và có thể gọi bất kí ứng dụng nào ở bất kì Chain nào trong Zoen mà không cần chuyển mạng lưới. Phí Gas được thanh toán tập trung bằng ETH
  • Tính bảo mật từ Ethereum: Mặc dù phần thực thi vẫn diễn ra trên Layer 2 để lấy tốc độ nhưng vì nó được gói thành ZK Proof và xác nhận trên L1 ngay lập tức nên mức độ an toàn tương đương với việc người dùng thực hiện giao dịch trực tiếp trên Ethereum. Đây là sự nâng cấp lớn so với các giải pháp Optimistic Rollup vốn cần 7 ngày để xác minh giao dịch

Như vậy, mọi người sẽ nói rằng sự xuất hiện của Ethereum Economic Zone sẽ làm giảm vai trò của Layer 2. Điều này là hoàn toàn sai lầm mà nó còn biến chúng thành một phần không thể tách rời của Ethereum. Layer 2 vẫn là nơi diễn ra mọi hoạt động thực tế từ chơi Game, giao dịch DeFi hay Mint NFT và EEZ chỉ cung cấp 1 công cụ để các Layer 2 này kết nối trực tiếp với nhau và với Ethereum

Tuy nhiên, theo mình thấy sẽ có một sự thay đổi về tính chuyên biệt hóa nghĩa là mỗi Layer 2 sẽ tập trung vào một mục đích cụ thể. Ở thời điểm hiện tại, nếu mọi người đang dùng Arbitrum thì khá hiếm khi mọi người di chuyển sang Base nếu không có dòng Incentive hay cơ hội kiếm lợi nhuận đủ lớn. Điều này khiến các Layer 2 phải đấu tranh với nhau để giành dật thanh khoản và người dùng cũng như tự xây dựng mọi thứ từ đầu như ví, Bridge hay hệ sinh thái riêng

Với sự xuất hiện EEZ, các Layer 2 có thể hợp tác với nhau và tận dụng cơ sở hạ tầng hiện có của Ethereum. Một Layer 2 chuyên về Game có thể kết nối trực tiếp với Layer 2 chuyên về thanh khoản hoặc chính Ethereum để người chơi Swap tài sản ra ETH. Các Layer 2 giờ đây có thể tận dụng cơ sở hạ tầng của Layer 2 khác hoặc chính Ethereum và chỉ tập trung chuyên biệt vào mảng trọng tâm của mình chẳng hạn như Gaming hay RWA. Nhưng đối với các Token Layer 2 thì nó sẽ ngày càng không còn giá trị khi vai trò của Layer 2 lúc này chỉ là cánh tay nối dài của Ethereum chứ không phải xây dựng một hệ sinh thái riêng  

Tổng Kết

Nhìn chung, Ethereum Economic Zone không chỉ là một cải tiến thông thường mà là một cuộc đại tu về tư duy kiến trúc cho tương lai của Ethereum. Bằng cách xóa bỏ rào cản giữa các Layer 2 thông qua tính tương tác đồng bộ và thực thi nguyên tử, EEZ đưa Ethereum trở lại vị thế trung tâm nơi thanh khoản và trải nghiệm người dùng không còn bị xé nhỏ. Đây chính là chìa khóa để hiện thực hóa tầm nhìn về một mạng lưới Ethereum duy nhất đảm bảo cả 3 yếu tố bảo mật, tốc độ và mượt mà cho mọi người dùng