Phân Tích SocialFi: Từ Bùng Nổ Đến Sụp Đổ

SocialFi khởi đầu với một giả định tưởng chừng hợp lý: đưa tiền vào mạng xã hội sẽ cải thiện hành vi người dùng. Các nền tảng cho rằng, khi có động lực tài chính, người dùng sẽ tạo ra nội dung chất lượng hơn và tương tác tích cực hơn. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tiền không chỉ làm thay đổi hành vi, mà còn làm biến dạng toàn bộ văn hóa tương tác trên nền tảng.

Khi yếu tố tài chính chi phối hành vi, mạng xã hội dần mất đi tính tự nhiên. Việc theo dõi ai đó không còn xuất phát từ sự quan tâm, mà từ kỳ vọng lợi nhuận. Mỗi bài viết, mỗi lượt tương tác đều mang theo kỳ vọng về lợi suất, khiến trải nghiệm mạng xã hội trở nên méo mó – nơi con người không còn giao tiếp vì kết nối, mà vì mục tiêu khai thác giá trị.

Điều này thể hiện rõ nhất trên các nền tảng như Friend.tech, nơi người dùng không còn hỏi “Nội dung này có thú vị không?”, mà thay vào đó là “Người này có tiềm năng Pump không?”. Khi mối quan hệ xã hội bị biến thành tài sản giao dịch, nền tảng nhanh chóng mất đi yếu tố con người – điều cốt lõi tạo nên sự gắn kết bền vững trong mọi mạng xã hội.

Sau cơn sốt ban đầu, lượng giao dịch hàng ngày trên nền tảng này giảm tới 95% chỉ trong vòng chưa đầy hai tuần (từ đỉnh gần 39.000 giao dịch/ngày hôm 21/8/2023 xuống còn khoảng 1.400 giao dịch/ngày vào cuối tháng 8). Dòng tiền nạp vào ứng dụng cũng lao dốc từ mức đỉnh gần 2 triệu USD/ngày xuống chỉ còn vài nghìn USD. Đây là dấu hiệu rõ ràng cho thấy phần lớn hoạt động ban đầu không có tương tác xã hội thực sự, mà chủ yếu là bong bóng đầu cơ.

Tại thời kỳ đỉnh cao, nhiều người lầm tưởng SocialFi đã tìm được bước đi đúng. Những chỉ số tăng vọt trong thời gian ngắn khiến cả giới đầu tư lẫn cộng đồng phấn khích. Friend.tech từng đạt TVL (tổng giá trị khóa) tới 52 triệu USD và tạo ra 20 triệu USD doanh thu chỉ trong hơn một tháng sau ra mắt. Nhiều nền tảng khác cũng báo cáo DAU (người dùng hoạt động hàng ngày) tăng nhanh, phí giao dịch đổ về dồi dào. Các biểu đồ tăng trưởng gần như thẳng đứng được chia sẻ khắp mạng xã hội X như bằng chứng rằng “đây chính là tương lai mạng xã hội”.

Nhưng những con số bề nổi đó đã đánh lừa nhiều người. Thực tế, phần lớn sự tham gia ấy không đồng nghĩa với sử dụng thực sự. Sự nhầm lẫn giữa thanh khoản đầu cơ với tương tác người dùng thực đã khiến nhiều dự án và nhà đầu tư ngủ quên trên chiến thắng ảo:

• Khối lượng giao dịch cao: Chủ yếu đến từ việc người dùng mua đi bán lại Token, không phải từ việc họ đăng nội dung hay trò chuyện nhiều hơn. Ví dụ, một người có thể thực hiện hàng chục giao dịch mỗi ngày trên Friend.tech chỉ để lướt sóng giá key, nhưng có thể chẳng hề đọc hay viết một tin nhắn nào có ý nghĩa.

• Lượng người dùng mới tăng đột biến: Nhiều người tham gia chỉ để nhận Airdrop hoặc kiếm lợi ngắn hạn rồi rút. Họ không hề có ý định gắn bó lâu dài. Do đó Cohort (lớp người dùng theo thời gian) rơi rụng rất nhanh, Retention (tỉ lệ giữ chân) kém. Thống kê cho thấy DAU của các dự án SocialFi giảm 80–99% sau làn sóng ban đầu – tức là hầu hết người dùng chỉ ở lại được vài tuần rồi biến mất.

• Doanh thu, phí giao dịch cao: Đôi khi được dùng để “khoe” rằng mô hình kinh tế đang vận hành tốt, nhưng cần xem nguồn gốc phí đó. Nếu phí chủ yếu đến từ giao dịch đầu cơ nội bộ và sẽ giảm mạnh khi không còn người mới bơm tiền, thì doanh thu đó không bền vững. Thực tế Friend.tech thu về gần 90 triệu USD phí trong hơn một năm, nhưng một nửa chảy vào túi đội ngũ phát triển theo cơ chế chia sẻ phí, và khi người dùng rút đi thì nguồn thu cũng cạn.

Ngay cả nếu giả định SocialFi có một mô hình Incentive rất tốt, thì nó vẫn phải đối mặt với một trở ngại cực lớn: trải nghiệm người dùng. Thực tế, trong giai đoạn 2023–2025, các ứng dụng SocialFi đều thua xa mạng xã hội Web2 về độ tiện dụng. Người dùng phổ thông không quan tâm công nghệ nền tảng là gì; họ chỉ cần dễ dùng, nhanh chóng, không phải suy nghĩ nhiều. Ở khía cạnh này, SocialFi lộ rõ những điểm trừ rất lớn:

• Ví và Private Key: Để sử dụng các mạng xã hội Web3, người dùng thường phải có Ví Crypto, làm quen với việc quản lý khóa riêng tư hoặc cụm từ khôi phục. Đây là rào cản rất cao cho người không rành công nghệ. Trong khi đó, tạo một tài khoản Facebook hay Twitter chỉ mất vài phút, quên mật khẩu còn có thể lấy lại dễ dàng – trải nghiệm hơn hẳn việc lo giữ cụm từ 12 chữ của Ví Crypto.
• Phí giao dịch: Trên các nền tảng SocialFi On-chain, mỗi hành động (đăng bài, Like, Follow,...) có thể yêu cầu một giao dịch Blockchain kèm phí. Cho dù phí nhỏ, cảm giác phải trả tiền để tương tác cũng làm nản lòng người dùng vốn quen “lướt mạng miễn phí”. Một số giải pháp dùng Chain riêng hoặc L2 để giảm phí, nhưng đôi khi vẫn không tránh khỏi lúc mạng tắc nghẽn, phí tăng cao khiến trải nghiệm bị gián đoạn.
• Blockchain và Native Token: Người dùng phải biết mình đang ở Chain nào (Ethereum, Base, DeSo,...), cần có loại Token gì để trả phí. Việc chuyển đổi qua lại giữa các Chain, nạp Token vào Ví… là quá phức tạp đối với một người chỉ có ý định lên mạng “lướt cho vui”.
• Giao diện, tính năng kém hoàn thiện: Nhiều ứng dụng SocialFi ban đầu có giao diện và tính năng sơ sài, thiếu nhiều tiện ích mà người dùng đã quen thuộc ở Web2 ví dụ như danh sách bạn bè gợi ý, công cụ lọc tin, nhóm cộng đồng, nhắn tin đa phương tiện,... Điều này khiến trải nghiệm sử dụng nhàm chán và bất tiện.

SocialFi tạo ra trải nghiệm khó dùng vì biến một hành vi vốn rất đơn giản là mở App và lướt nội dung thành một quá trình rườm rà và xa lạ. Người dùng phải tạo Ví, nạp Token, chọn mạng, đọc hướng dẫn chỉ để làm những việc mà trên mạng xã hội truyền thống diễn ra gần như ngay lập tức. Việc sử dụng mạng xã hội lúc này giống như đang học một sản phẩm tài chính hơn là một không gian giải trí hay giao tiếp. Ngay cả khi đã dùng được, người dùng vẫn khó ở lại vì ít bạn bè, ít nội dung và không có cảm giác quen thuộc. Trong bối cảnh đó, phần lớn người dùng phổ thông sẽ rời đi rất nhanh, bất kể nền tảng có hứa hẹn tự do hay kiếm tiền đến đâu.

Hiệu ứng mạng lưới

Quá nhiều Bot và Airdrop Hunter

Sự Thoái Trào Của Các Dự Án SocialFi

Case Study Của Friend.tech

 

 

Friend.tech ra mắt vào tháng 8/2023 trên Base với mô hình cho phép người dùng Token hóa tài khoản Twitter của mình thành các “Key” để người khác mua. Người sở hữu Key có thể tham gia phòng Chat riêng với chủ tài khoản, tạo cảm giác tiếp cận trực tiếp với người nổi tiếng. Dự án nhanh chóng thu hút KOL trong giới Crypto, kết hợp với kỳ vọng Airdrop và sự hậu thuẫn từ quỹ lớn, khiến lượng người dùng và giao dịch tăng mạnh trong thời gian ngắn. Giá Key biến động theo số người mua bán, tạo động lực đầu cơ rõ rệt và đẩy nền tảng vào trạng thái tăng trưởng nóng.

Tuy nhiên, phần lớn hoạt động trên Friend.tech không đến từ nhu cầu giao tiếp thực sự mà từ việc mua đi bán lại Key để kiếm lợi nhuận. Khi tốc độ tăng giá chậm lại, giao dịch và dòng tiền nạp mới giảm rất nhanh, cho thấy người dùng chủ yếu tham gia vì đầu cơ. Việc phát hành Token FRIEND sau đó không cải thiện được tình hình, khi giá Token giảm mạnh và không kéo được người dùng quay lại. Nhóm sáng lập cuối cùng quyết định dừng phát triển dự án và chuyển quyền kiểm soát giao thức, trên thực tế đánh dấu sự kết thúc của Friend.tech với tư cách một sản phẩm mạng xã hội.

Trường hợp Friend.tech cho thấy một mô hình SocialFi có thể tạo ra doanh thu và sự chú ý lớn trong ngắn hạn nhưng vẫn thất bại nếu thiếu giá trị sử dụng lâu dài. Phòng Chat trả phí và việc Token hóa quan hệ xã hội không đủ để giữ chân người dùng khi yếu tố đầu cơ biến mất. Dự án để lại bài học rõ ràng: tăng trưởng dựa trên FOMO và phần thưởng tài chính không thể thay thế cho nội dung, cộng đồng và nhu cầu giao tiếp thực sự.

Farcaster: Rút lui trong danh dự

Farcaster được xây dựng với định hướng khác phần lớn các dự án SocialFi khi tập trung phát triển giao thức mạng xã hội phi tập trung trước, sau đó mới có ứng dụng người dùng như Warpcast. Dự án không vội phát hành Token mà ưu tiên xây dựng cộng đồng nhỏ nhưng ổn định, chủ yếu là Builder và người dùng Crypto. Cách tiếp cận này giúp Farcaster tránh được vòng xoáy đầu cơ sớm và duy trì được một lượng người dùng trung thành trong vài năm.

Tuy nhiên, Farcaster gặp giới hạn rõ ràng khi cố gắng mở rộng ra ngoài nhóm người dùng Crypto. Việc yêu cầu Ví, kiến thức Blockchain và quy trình đăng ký vẫn là rào cản lớn với người dùng phổ thông, khiến nền tảng khó đạt được quy mô đủ lớn để cạnh tranh với các mạng xã hội truyền thống. Dù cộng đồng có mức độ gắn kết cao, số lượng người dùng hoạt động vẫn ở mức khiêm tốn và không tạo được hiệu ứng mạng lưới mạnh.

Nhận thấy khó có thể thành công ở tầng ứng dụng đại chúng, đội ngũ Farcaster quyết định chuyển hướng sang vai trò hạ tầng và bán dự án cho một công ty khác, đồng thời hoàn trả phần lớn vốn đã huy động cho nhà đầu tư. Giao thức Farcaster vẫn tiếp tục tồn tại và có thể được các nhà phát triển sử dụng để xây dựng sản phẩm mới, dù bản thân ứng dụng người dùng không đạt được kỳ vọng ban đầu. Trường hợp này cho thấy sự khác biệt giữa xây hạ tầng và xây ứng dụng: hạ tầng có thể tồn tại lâu dài, trong khi ứng dụng mạng xã hội rất khó thành công nếu không vượt qua được rào cản người dùng phổ thông.

Lens Protocol về tay Mask Network

 

 

Mask Network sẽ đảm nhận vai trò dẫn dắt phát triển các sản phẩm hướng tới người dùng trên Lens Protocol, trong khi Aave thu hẹp vai trò xuống mức cố vấn kỹ thuật và tập trung trở lại vào mảng DeFi cốt lõi. Việc chuyển giao này không phải là thương vụ mua lại hay Aave rút lui khỏi hạ tầng Social mà là sự phân tách rõ ràng giữa hạ tầng giao thức và lớp ứng dụng. Aave tiếp tục đóng vai trò tư vấn ở tầng Protocol, còn Mask Network chịu trách nhiệm trực tiếp về Roadmap sản phẩm, trải nghiệm người dùng và vận hành các ứng dụng Social xây dựng trên Lens.

Lens được thiết kế ngay từ đầu như một lớp hạ tầng Social dùng chung, thay vì một mạng xã hội hoàn chỉnh cho người dùng cuối. Cách tiếp cận này cho phép nhiều ứng dụng cùng khai thác một Social Graph và tập người dùng chung, giúp giảm bài toán Cold Start và tránh việc các nền tảng phải cạnh tranh để giữ người dùng trong hệ sinh thái khép kín. Vitalik Buterin đánh giá cao hướng đi này sau khi Lens chuyển giao vai trò điều phối, cho rằng cạnh tranh dựa trên dữ liệu dùng chung là yếu tố quan trọng để cải thiện chất lượng giao tiếp trực tuyến. Ông nhấn mạnh rằng các nền tảng Social phi tập trung cần được xây trên một lớp dữ liệu mở, nơi bất kỳ ai cũng có thể phát triển Client riêng.

Thế Hệ SocialFi Tiếp Cần Rút Ra Điều Gì?

Biểu đồ tài chính khác biểu đồ xã hội

Toàn bộ sự sụp đổ của SocialFi v1 có thể tóm gọn trong một nhận định: biểu đồ tài chính không trùng với biểu đồ xã hội. Những người trả tiền cho bạn chưa chắc là những người bạn tin cậy hay gắn bó về mặt xã hội, và ngược lại, những mối quan hệ thân thiết ngoài đời thường không phải lúc nào cũng gắn với động cơ tài chính. SocialFi v1 đã sai khi cố gắng đồng nhất hai loại quan hệ này, giả định rằng theo dõi hay tương tác xã hội tất yếu phải đi kèm với mua bán Token. Khi buộc người dùng nhìn nhau qua lăng kính tài chính, nền tảng vừa làm méo mó quan hệ xã hội, vừa khiến các quan hệ tài chính trở nên thiếu lành mạnh do bị chi phối bởi cảm xúc. Nếu vẫn muốn kết hợp Social và Finance trong tương lai, hai lớp này cần được tách biệt và chỉ liên kết ở mức cần thiết, cho phép người dùng chủ động lựa chọn khi nào và bằng cách nào họ muốn kiếm tiền từ nội dung. Đây là con đường khó hơn nhiều so với việc Token hóa mọi tương tác, nhưng là hướng tiếp cận thực tế nhất để tận dụng được lợi thế của Blockchain mà không phá vỡ bản chất của mạng xã hội.

Những điểm sáng của SocialFi

Để công bằng, ta cũng nên nhìn nhận rằng SocialFi không hoàn toàn sai trong mọi thứ. Nó đã đặt ra đúng một số vấn đề và khai phá vài hướng đi quan trọng:

• Trao quyền cho nhà sáng tạo nội dung: SocialFi làm lộ rõ vấn đề bất cân xứng trong creator economy, nơi phần lớn giá trị rơi vào tay nền tảng thay vì người tạo nội dung. Dù các mô hình SocialFi thất bại, nhận thức về việc Creator bị khai thác đã lan rộng hơn. Nhiều người làm nội dung bắt đầu tìm đến các kênh trực tiếp với Fan như Substack, Mirror hay NFT membership. Xu hướng này cho thấy creator muốn kiểm soát tốt hơn nội dung và nguồn thu của mình. Ở góc độ này, SocialFi đã gián tiếp thúc đẩy khái niệm “user-owned content”.

• Chống kiểm duyệt và quyền sở hữu dữ liệu cá nhân: SocialFi khiến nhiều người nhận ra rủi ro khi toàn bộ dữ liệu và danh tính nằm trong tay nền tảng tập trung. Tranh cãi xoay quanh BitClout đã đặt ra câu hỏi cốt lõi: dữ liệu mạng xã hội thực sự thuộc về ai. Trong mô hình Web2, dữ liệu thuộc về công ty vận hành và có thể bị khai thác thương mại. Các giao thức Web3 như Farcaster hay Lens cố gắng đưa quyền kiểm soát dữ liệu về cho người dùng thông qua lưu trữ phi tập trung. Dù chưa phổ biến, hướng tiếp cận này ngày càng được xem là cần thiết cho môi trường mạng lành mạnh hơn.

• Tương tác sâu hơn giữa Fan và Creator: SocialFi đưa ra ý tưởng fan có thể ủng hộ và đồng hành cùng Creator thông qua cơ chế tài chính. Phiên bản token hóa mang tính đầu cơ đã thất bại, nhưng nhu cầu kết nối và ủng hộ sâu hơn từ phía fan là có thật. Sau làn sóng SocialFi, các mô hình fan token do bên thứ ba phát hành bắt đầu xuất hiện nhiều hơn. Những Token này thường gắn với thương hiệu, câu lạc bộ hoặc người nổi tiếng cụ thể và có ứng dụng rõ ràng. Đây có thể xem là một biến thể thực dụng hơn của ý tưởng SocialFi ban đầu.

• Đa dạng hóa mô hình kinh doanh mạng xã hội: SocialFi buộc thị trường phải đặt lại câu hỏi về cách mạng xã hội kiếm tiền ngoài quảng cáo. Dù việc bán Token gắn với người dùng là sai hướng, nó tạo áp lực để các nền tảng truyền thống thử nghiệm mô hình mới. Twitter (X) triển khai chia sẻ doanh thu cho người đăng nội dung nổi bật và thu phí xác thực tài khoản. Twitch phát triển mô hình donate và hội viên từ sớm. Cuộc đua tìm cách chia sẻ giá trị tốt hơn cho người dùng đang diễn ra, và SocialFi là một trong những tác nhân kích hoạt quá trình này.

SocialFi sẽ như thế nào?

Tính đến đầu năm 2026, làn sóng SocialFi giai đoạn 2023–2024 gần như đã khép lại khi phần lớn dự án nổi bật rơi vào quên lãng, người dùng quay về các nền tảng quen thuộc, Token sụt giảm mạnh và khoảng cách giữa kỳ vọng với mức độ sử dụng thực tế bộc lộ rõ. Dù vậy, một số giao thức hạ tầng vẫn tiếp tục tồn tại âm thầm, Web2 bắt đầu chọn cách tích hợp từng phần Blockchain, trong khi nhà đầu tư trở nên thận trọng hơn và thị trường chuyển sự chú ý sang các chủ đề khác, mở ra không gian ít ồn ào hơn cho những đội ngũ thực sự muốn xây dựng lâu dài.

Trong giai đoạn tiếp theo, hệ sinh thái nhiều khả năng sẽ phân tách rõ ràng hơn, với một bên là các giao thức mạng xã hội phi tập trung đóng vai trò hạ tầng của Web3 và một bên là các ứng dụng hướng người dùng có tích hợp blockchain nhưng không còn tự gắn nhãn SocialFi. Ở tầng giao thức, trọng tâm sẽ là hoàn thiện các thành phần nền tảng như lưu trữ dữ liệu phi tập trung, chuẩn dữ liệu mở và khả năng liên thông danh tính, nhằm đảm bảo tính lâu dài, hạn chế sự kiểm soát tập trung và tạo môi trường cạnh tranh công bằng, nơi những nhà phát triển tâm huyết như Vitalik tập trung xây dựng. Ở tầng ứng dụng, các đội ngũ sẽ liên tục thử nghiệm những mô hình nhỏ và ngách, tập trung giải quyết nhu cầu cụ thể của người dùng thay vì theo đuổi tầm nhìn quá lớn, chẳng hạn các ứng dụng nội dung chuyên sâu với cơ chế Staking để hạn chế Spam và Tipping để khuyến khích chất lượng.

Tổng Kết

SocialFi cho thấy việc đưa yếu tố tài chính vào mạng xã hội không tự động tạo ra cộng đồng bền vững, mà ngược lại còn làm biến dạng hành vi tương tác khi động cơ lợi nhuận lấn át nhu cầu giao tiếp tự nhiên. Các mô hình tăng trưởng dựa trên Token, Airdrop và đầu cơ đã thu hút sai đối tượng người dùng, khiến chỉ số ngắn hạn tăng mạnh nhưng nhanh chóng sụp đổ khi dòng tiền rút đi. Những dự án còn tồn tại đến hiện tại chủ yếu chuyển hướng sang vai trò hạ tầng, tách biệt rõ giữa Social Graph và lớp ứng dụng. Điều này cho thấy tương lai của Social kết hợp Blockchain nếu có sẽ nằm ở các thiết kế liên kết lỏng giữa Social và Finance, nơi yếu tố tài chính chỉ đóng vai trò hỗ trợ thay vì chi phối toàn bộ quan hệ xã hội.